Câu Lạc Bộ
The Vietnamese Historical and Cultural Performing Arts Foundation
PO Box 1571 - Westminster, CA 92684-1517 - (949) 786-6840
Please click here if you cannot
read the Vietnamese characters
on this website - Xin nhan day
neu Qui Vi khong doc duoc chu
Viet tren trang nay
©2003 Hùng Sử Việt
                         SÁNG NGỜI CHÍNH NGHĨA
                                                         (một màn, hai cảnh)


Bối CẢNH LịCH SỬ:

Năm mậu thân (1788), vua Càn Long triều Mãn Thanh mượn tiếng cứu nhà Lê do lời khẩn
cầu của vua Lê Chiêu Thống, đã sai Tổng Đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị cùng với các
tướng Sầm Nghi Đống, Hứa Thế Hanh đem  20 vạn quân vào Thăng Long, với ý định xâm
chiếm nước Nam.
Tướng Tây Sơn là Ngô Văn Sở phải rút về giữ núi Tam Điệp.
Vua Lê Chiêu Thống tuy được thụ phong An Nam Quốc Vương, nhưng các tờ văn thư đều
phải đề niên hiệu Càn Long, và thường phải đến chầu việc cơ mật tại dinh Tổng Đốc.
Quân Thanh bắc phù kiều qua sông Nhị, và chia quân đóng các nơi. Tôn Sĩ Nghị ngày càng
tỏ ra kiêu ngạo, coi thường vua Lê, và hay thả lính đi cướp phá dân gian. Trong khi đó một
số triều thần dựa vào Tôn Sĩ Nghị, ngày đêm lo trả thù báo oán, giết hại những người trước
đã theo Tây Sơn.
Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ được tin, đã lên ngôi Hoàng Đế đặt niên hiệu là Quang Trung
rồi đem binh đi đánh giặc, hẹn đến ngày 7 tháng giêng thì vào thành Thăng Long ăn mừng
chiến thắng.
Trong thế trận "tốc chiến tốc thắng", vua Quang Trung đã tiến chiếm đồn Hà Hồi vào đêm
mồng ba Tết kỷ dậu (1789), đánh đồn Ngọc Hồi và chiến thắng Đống Đa ngày mồng năm
Tết, rồi kéo quân vào chiếm lại Thăng Long sớm hơn dự tính 2 ngày ! Cuộc đại phá quân
Thanh của vua Quang Trung  đã khiến cho Tôn Sĩ Nghị khiếp vía bỏ cả ấn tín mà chạy tháo
thân, và các tướng Thanh như Hứa Thế Hanh, Trương Sĩ Long, Thượng Duy Thăng,  đều
tử trận.  Tướng  Sầm Nghi Đống thắt cổ tự tử. Quân Thanh chết ở trận Đống Đa xác chết
chất thành gò, và tại sông Nhị Hà, quân Thanh xô nhau chạy trốn khiến phù kiều bị sập ,
chết kín cả sông !
Vua Lê Chiêu Thống cùng Hoàng Gia và một số cận thần chạy thoát qua phù kiều, theo
Tôn Sĩ Nghị trốn sang Tàu.

SƠ LƯợc cốt chuyện:

Con gái của Lê lão Tướng công là Lê tiểu thư,  kết hôn với Trịnh tráng sĩ được ít lâu thì đất
Bắc Hà gặp biến : Quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị thống lãnh đã mượn cớ phù Lê, chiếm đóng
Thăng Long.
Gia đình Trịnh tráng sĩ bị quan trong triều dựa vào thế lực quân Thanh bắt giam, Trịnh
tráng sĩ chạy thoát vào Phú Xuân theo Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ.
Sáng ngày mồng năm Tết kỷ dậu, Lê tiểu thư còn đang buồn rầu, than thở với Cúc nhi,
bỗng Tiểu đồng, vẫn theo hầu Lê lão Tướng công, trở về báo cáo tình hình bên ngoài rất
nguy ngập, quân Tây Sơn không biết từ đâu tới vây đánh quân Tàu.
Lê lão Tướng công họp ở triều đình về, vội vã giục con gái thu thập tư trang để chạy qua
phù kiều  phò vua Lê Chiêu Thống  trốn qua Tàu.
Lê tiểu thư dùng dằng không muốn đi vì còn hy vọng Trịnh tráng sĩ sẽ trở về.
Lê lão Tướng công cương quyết theo phò Vua, một lòng "trung với vua''...trong khi Lê tiểu
thư chủ trương "trung còn là trung với dân với nước". Cuộc tranh luận gay gắt về chữ
"trung" đã khiến Lê lão Tướng công nổi giận, rút gươm ra toan trừng trị con gái về tội "khi
quân".
Vừa lúc đó,  quân hầu vào báo cáo tin quân Thanh thua ở khắp mặt trận :  Các Tướng
Thanh Hứa Thế Hanh, Trương Sĩ Long, Thượng Duy Thăng đều tử trận...Tiếp tục tin báo
về dồn dập, Sầm Nghi Đống thắt cổ tự tử, Tôn Sĩ Nghị bỏ cả ấn tín mà chạy trốn từ khuya,
toàn bộ quân Thanh tan tác, xác chết chất thành gò ở Đống Đa, và trôi đầy sông Nhị khi
phù kiều bị sập !
Trước tình thế vô cùng tuyệt vọng, Lê lão Tướng công toan tự vẫn, nhưng được con rể là
Trịnh tráng sĩ theo vua Quang Trung đánh chiếm lại Thăng Long, trở về cứu kịp thời.
Vì sẵn lòng nghi kỵ, Lê lão Tướng công nghĩ rằng con rể trở về trả thù, bắt ông ra pháp
trường xét xử !
Nhưng Trịnh tráng sĩ đã lễ phép giải thích về đức độ của vua Quang Trung, "Đem đại nghĩa
để thắng hung tàn, lấy chí nhân mà thay cường bạo" (Bình Ngô đại cáo - Nguyễn Trãi),
đồng thời báo tin chiến thắng của toàn dân đã đánh đuổi được quân thù ra ngoài bờ cõi ...
Trước sự nghiệp lẫy lừng "Phá Thanh Bình Bắc" của Hoàng Đế Quang Trung Nguyễn Huệ,
gia đình Lê lão Tướng công lại được đoàn tụ như xưa, cùng nhau hân hoan mừng chiến
thắng, và cầu cho 'Muà Xuân  Thiên Hạ Thái Bình".

Nhân vật                 

Lê lão Tướng công : Tuổi ngoài 60, uy nghi nghiêm khắc,  cứng dắn và cố chấp, luôn luôn
coi nặng 'Đạo Vua Tôi', giữ vững tinh thần "Trung Quân Ái Quốc'. Đứng trên cương vị triều
Lê, coi Tây Sơn là 'Ngụy'.
Lê tiểu thư : Con gái của Lê lão Tướng công , 22 tuổi, là một thiếu phụ sắc sảo, thông minh
mang tư tưởng cấp tiến " trung là trung với dân với nước", vua chỉ là đại diện của dân.
Trịnh tráng sĩ : Chồng của Lê tiểu thư, 25 tuổi, là một "chàng tuổi trẻ" yêu nước, tiêu biểu
cho lớp sĩ phu Bắc Hà đã chán ghét chế độ nhà Lê, bỏ đi "lánh nạn lập thân", tìm minh chủ
để thờ, chờ ngày về quang phục quê hương.
Tiểu đồng : Theo hầu Lê lão Tướng công, lanh lợi chân thật, có tính hài hước.
Cúc nhi : Theo săn sóc Lê tiểu thư từ nhỏ, được Lê tiểu thư coi như chị em, lanh lợi và
khéo léo.
Quân hầu : Theo hầu Lê lão Tướng công, biết võ và nhanh nhẹn, khỏe mạnh.

Y PHụC

Lê lão Tướng công : Mặc triều phục, cân đai mũ mãng, đi hia và đeo gươm.
Lê tiểu thư: Y phục ngày Tết của con quan.
Trịnh tráng sĩ: Mặc võ phục chiến đấu, đeo gươm.
Tiểu đồng: Y phục dành cho tiểu đồng, quần ngắn, áo ngắn, chít khăn..
Cúc nhi: Y phục trong nhà quan như thị tì.
Quân hầu: Y phục giống như lính lệ, cầm dáo dài.
Binh tướng của vua Quang Trung: Gồm 5 đạo, mỗi đạo quân mang một mầu cờ (ngũ sắc),
và được chỉ huy bởi một tướng lãnh. Khi trình diễn cảnh 1, có thể kèm theo lời dẫn giải về
cuộc tiến quân của vua Quang Trung sau tiếng ngâm hậu trường*

Ánh sáng: Cảnh 1 đêm tối, cảnh 2 buổi sáng.

Âm thanh: Tiếng nhạc đệm, tiếng pháo, tiếng chiêng trống phụ họa, tiếng chó sủa, tiếng
gươm dáo đánh nhau..

Mở Màn

Cảnh một
:
Cảnh trên một con đường tiến quân  của Vua Quang Trung ra Bắc đánh quân Thanh. Xa xa
có núi rừng.
Ba hồi chiêng trống, sau đó là tiếng hò vọng từ hậu trường:  Lính vua...lính chúa ... lính
làng... Trời ơi !... Biết bao nhiêu giặc... cho chàng ...chàng phải đi ..! Tiếng chiêng trống và
tiếng nhạc theo nhịp quân hành...
Đoàn quân tướng của vua Quang Trung xuất hiện, cờ quạt gươm dáo uy nghi, 2 người
võng một người diễn qua sân khấu, có Trịnh tráng sĩ đi trong đoàn quân. Tiếng ngâm hùng
tráng cất lên từ hậu trường.
  "Chàng tuổi trẻ vốn dòng hào-kiệt"
  "Xếp bút nghiên theo việc đao cung"
  "Thành liền mong tiến Bệ Rồng"
  "Thước gươm đã quyết chẳng dung giặc trời".(1)
(Sau tiếng ngâm, là tiếng chiêng trống báo động. Ánh đèn tối dần, tượng trưng cho đêm tối,
Khói tỏa mờ mịt...quân Tây Sơn dàn trận đánh nhau với quân Tàu để chiếm đồn Ngọc Hồi .
Tiếng súng, tiếng gươm dáo va chạm, tiếng reo hò cùng với tiếng chiêng trống thúc trận
vang trời. Trận chiến diễn ra mỗi lúc thêm khốc liệt, với các màn đấu võ, đấu kiếm, đấu côn
quyền... Quân Thanh thua trận, tướng Tàu bị giết, quân Tàu bị bắt làm tù binh, đồn Ngọc
Hồi bị thất thủ, kết thúc cảnh 1)

Cảnh Hai:
Đèn bật sáng, tượng trưng buổi sáng mồng 5 Tết. Cảnh căn phòng khách nhà Lê lão
Tướng công, trưng bầy tràng kỷ, bình hoa theo lối cổ. Ở giữa là một bàn thờ ngày Tết, khói
hương nghi ngút...Có tiếng pháo mừng xuân nổ ròn rã.
Lê tiểu thư đứng lễ trước bàn thờ, sau đó đi đi lại lại, vẻ trầm tư lo lắng. Lâu lâu nàng lại lấy
gương soi, mơ màng (ngâm):
       "Áo chàng đỏ tựa ráng pha "
       "Ngựa chàng sắc trắng như là tuyết in..."
(Bỗng có tiếng gõ cửa, Cúc nhi bưng khay trà vào.)
Cúc nhi
- Kính chào tiểu thư...
Tiểu thư dùng trà.
Lê tiểu thư:
- Cám ơn em.
Cúc nhi:
- Thưa tiểu thư,
Hôm nay mồng năm Tết,
Cảnh vật hãy còn Xuân.
Xin tiểu thư đừng buồn,
Mọi việc sẽ hanh thông.
Lê tiểu thư: (thở dài)
- Cám ơn em an ủi,
Nhưng ta thật nóng lòng.
Công tử đi biền biệt,
Sao chẳng có tin sang!?
Bốn phương khói lửa, điêu tàn...
Đất trời mờ mịt, biết chàng nơi đâu?
Phòng khuê thiếp đợi canh thâu,
Xuân về, Tết đến, dạ sầu mang mang...
(Lê tiểu thư quay qua hỏi Cúc nhi)
-  Này Cúc nhi ...
Cúc nhi:
- Dạ ... tiểu thư..!
Lê tiểu thư:
-  Em có thấy...
Phụ thân ta đâu không?
Người đi đến Triều đình,
Từ buổi sớm rạng đông.
Lòng ta sao cứ bồn chồn,
Sợ rằng có biến trong cung nội trào.
Cúc nhi:
- Xin tiểu thư an lòng,
Để em ra xem sao...
Tướng công đi về trễ,
Chắc gặp ai nơi đâu?
(Cúc nhi đi ra ngoài, gặp Tiểu đồng đang hớt hơ hớt hải chạy về.)
Tiểu đồng (vẻ ngớ ngẩn, khôi hài):
- Nguy rồi, nguy rồi!
Chạy mau, chạy mau!
Giặc này đến trước,
Giặc kia đến sau.
Kinh thành náo loạn,
Dân gian điên đầu.
Chạy mau, chạy mau!!
Cúc nhi:
- Chú này khùng rồi hả,
Nguy rồi, nguy làm sao?
Giặc nào mà đến trước,
Giặc nào lại đến sau?
Chú theo hầu từ sớm,
Bây giờ Lão gia đâu?
Tiểu đồng:
- Lão gia từ lúc tan chầu,
Đi về theo lối ngã sau nội thành.
Gặp quân Tàu lấn hàng hàng...
Xô nhau trốn chạy để mong qua cầu!
Trong cơn hỗn loạn ồn ào,
Giặc cướp phiá trước, giặc Tàu phía sau...
Hiểu chưa, hiểu chưa ?
Nguy rồi! Nguy rồi! Chạy mau! Chạy mau!
(Lê tiểu thư từ trong nhà chạy ra)
Lê tiểu thư:
- Chuyện chi mà náo loạn?
Vào nhà rồi tính sau.
Tiểu đồng:
- Dạ, dạ...Kính chào tiểu thư!
(Tất cả cùng vào nhà)
Lê tiểu thư:
- Bây giờ chú hãy kể
Chuyện xẩy ra từ đầu.
Triều đình đang gặp biến?
Tình hình ngoài ra sao?
Tiểu đồng
- Dạ kính thưa tiểu thư,
Tình hình nguy ngập lắm!
Cả Kinh thành xôn xao.
Quân Tây Sơn trở lại,
Để đánh đuổi quân Tàu...
Lê tiểu thư (nóng ruột):
- Nhưng chú vẫn theo hầu,
Vậy giờ lão gia đâu ?
Tiểu đồng (gãi đầu gãi tai, đáp ngơ ngẩn):
- Dạ, em không biết nữa!
Lão gia vừa tan chầu,
Em chạy theo chẳng kịp.
Ai cũng chạy nháo nhào!
Chạy lên rồi chạy xuống,
Chạy ra lại chạy vào...
Quân Tây Sơn bốn phía,
Bao vây lấy quân Tàu.
Tưởng như trời sập trên đầu,
Bỗng dưng rớt xuống ào ào quân binh!! (theo điệu trống quân)
Lê tiểu thư (Ôm đầu lo lắng):
- Thôi được, để ta yên.
Hai người ra ngoài ngõ,
Có chuyện báo ta liền.
Cúc nhi và Tiểu đồng:
- Dạ.
(Cả hai người cùng đi ra, còn lại một mình Lê tiểu thư, nàng chắp tay nhìn lên, mắt sáng
niềm hy vọng.)
Lê tiểu thư:
- Lạy trời, cha con bình an...
Và đoàn quân ấy hiên ngang có chàng.
(Xa xa có nhiều tiếng súng nổ, xen với tiếng pháo      mừng xuân, tiếng chó sủa, tiếng chân
người chạy rầm rập.)
Tiểu đồng (nghểnh cổ nhìn):
- Ô kià, thấp thoáng cuối đàng,
Có quân hầu với Tướng công trở về!
Cúc nhi (nghểnh cổ nhìn):
- Đúng rồi, đúng rồi!
Để em vào báo tiểu thư,
Còn chú ở lại đón chờ lão gia.
(Cúc nhi vào, Lê lão Tướng công xuất hiện cùng với 2 quân hầu)
Lê lão Tướng công: (ngạc nhiên khi gặp Tiểu đồng)
- Kià...! Tiểu đồng, mi ở đâu ra?
Ta tìm mi chẳng thấy, lại la cà ở đây!
Tiểu đồng  (sợ hãi, chạy nép vào một xó):
- Kính chào lão gia,
Con bị lạc ạ...
Tưởng đã chết rồi, may ...lạc về đây !
Bẩm...bẩm...thưa ngài,
Con tưởng ngài đã ...cao chạy xa bay !
Lê lão Tướng công: (nạt ngang)
- Thôi mi hãy vào báo tiểu thư hay
Biết gì đâu, mà cũng đặt bầy.
Lê lão Tướng công (ra lệnh cho quân hầu):
- Bớ quân hầu !
Quân hầu:
- Dạ...dạ !
Lê lão Tướng công:
- Các ngươi hãy canh phòng cẩn mật
Có chuyện gì báo gấp ta hay !
Quân hầu:
- Xin tuân lệnh !
(Lê lão Tướng công cùng Tiểu đồng vào nhà)
Lê tiểu thư: (chạy ra đón, vái chào)
- Thưa cha đã về!
Con chờ đợi mãi...
Tin biến động truyền nhanh như sấm dậy!
Tại triều đình cha hẳn có hay?
Lê lão Tướng công:
- Cha có hay, nhưng tin đồn đủ thứ ...!
Lê tiểu thư:  
- Dạ thưa cha
Hà Hồi, Ngọc Hồi, đều cùng thất thủ,
Quân Tây Sơn, tràn về như thác lũ...
Lửa chiến chinh, thời ngọc nát vàng phai.
Vậy...cha định tính sao...?
Lê lão Tướng công (thở dài, mệt mỏi):
-  Cha còn biết tính sao?!
Ôi, mệnh Trời khó cãi!
Nhưng... Tổ Tiên ta
Đã mấy đời lộc vua ưu đãi.
Nay phải xả thân phò giá báo ân!
Con hãy mau mau thu nhặt tư trang,
Để qua Phù kiều, theo vua đi Bắc.
Lê tiểu thư (ngập ngừng):
- Dạ, thưa cha...
Nhưng chàng còn lưu lạc,
Từ bấy đến giờ, tin tức chưa thông.
Nay con bỏ đi, lỗi đạo thờ chồng.    
Ôi ! Nhi nữ biết làm sao gánh vác?
Lê lão Tướng công:
- Cha rất thương con, một lòng son sắt,
Giữ đạo vợ chồng, tình thật xót xa.
Nhưng Đạo vua tôi, trên hẳn tình nhà
Ta phải một lòng " Tận Trung Báo Quốc "
Lê tiểu thư: (quỳ xuống)
- Con cúi xin cha rộng lòng soi xét,
Để cho hài nhi được phép tỏ bầy.
Tâm sự âm thầm từ bấy lâu nay,
Không dám nói, sợ cha già nghiêm khắc!
Lê lão Tướng công (nâng con gái dậy):
- Được, con nói mau đi, tình hình nguy ngập,
Ta phải qua cầu cho kịp thời gian.
Lê tiểu thư (lấy khăn chùi nước mắt):
- Dạ thưa cha, trải bấy nhiêu năm,
Con thiếu mẹ, may còn cha che chở.
Nhưng tai biến trớ trêu người thục nữ.
Gia đình nhà chồng, một bữa tan hoang!                         Chàng phải ra đi lánh nạn... lập
thân...
Lê lão Tướng công (giận dữ):
- Hừ...! lánh nạn lập thân!
Chồng con theo Tây Sơn,                          
Đã phản lại triều thần.
Bây giờ nó là Ngụy...
Ta không còn tình thân!                        
Đời ta, giữ trọn chữ trung,
Vì vua vì nước một lòng mà thôi!
Lê tiểu thư: (giọng khẳng khái)
- Dạ thưa cha,
Trung còn là trung với dân với nước,
Trung với vua khi vua được lòng dân!
Nay đất nước ta tan rã muôn phần...
Cũng bởi tại trời xanh kia chẳng thuận.
Kià đám hung thần, hận thù nhũng lạm!
Kià lũ giặc Thanh trở mặt tham tàn...
Lấy tiếng phù Lê mà chiếm đoạt giang san.        
Cướp phá dân lành, làm điều càn rỡ!
Lê lão Tướng công (sợ hãi)
- Con...con không nên...chuyện thị phi dễ sợ!
Tai vách mạch rừng, rủi lỡ đến triều trung,
Chuốc lấy oan gia, tội ấy khôn lường.
Con phải biết, ta trong thời đại loạn!                     
Lê tiểu thư:
- Dạ thưa cha,                                
Con không sợ những hạng người vong bản,
Đọc sách Thánh hiền mà làm chuyện phi nhân!   
Kết đảng, kết bè, bái vọng ngoại bang.
Lo trả thù riêng, mặc tình vơ vét!
Triều đình "đỉnh cao", có biết dân đói rét?
Sĩ phu Bắc Hà chán ghét bỏ đi...
Hố thù hận không lấp dễ gì,      
Ai cũng biết,  'Quân nhất thời, mà dân vạn đại!'
Lê lão Tướng công:
- Hừ ! Hoang tưởng, hoang tưởng!
Lê tiểu thư:
- Dạ, thưa cha... xin cho trẻ dại,
Được vài lời đóng góp ngô nghê.
Tôn Sĩ Nghị thì ngang tàng, ngạo nghễ,
Đối xử vua ta khinh bạc, đau lòng.
Văn thư triều đình,
Dùng niên hiệu Càn Long.
Đường đường Quân vương,
Phải chầu  quan Tổng đốc!
Ôi! Đất nước ta nhục nhằn như đã mất.
So với thời Bắc thuộc khác là bao ?...
Lê lão Tướng công (nổi giận, tay run run tuốt gươm ra):
- Hừ!  Nghịch tử... dám nói lời phạm thượng!
Không sợ mất đầu về tội "khi quân" sao?
(Trong khi Lê tiểu thư sợ hãi qùy xuống trước ánh thép lạnh lẽo của thanh gươm, quân hầu
bỗng chạy vào cấp báo)
Quân hầu:
-  Bẩm Tướng công,
Những đạo binh Thanh trấn ở địa đầu,
Đã bị Tây Sơn phá tan, đánh bật!
Các tướng Tàu, Hứa Thế Hanh,
Sĩ Long, Duy Thăng đều tử trận!
Đồn Đống Đa bị vây khốn từ lâu...
Lê lão tướng công (kinh hãi, tra gươm vào vỏ):
- Được rồi, được rồi!
Ngươi lui ra mau.
Nhớ phòng bị, canh chừng cẩn thận!
Lê tiểu thư (vẫn còn quỳ):
- Hài nhi cúi đầu, xin cha bớt giận,
Sự thật giãi bày, niềm yêu ghét của dân.
Tình thế bây giờ, tiến thoái lưỡng nan,
Hay... cha ở lại, xum vầy cùng con trẻ!?
Lê lão Tướng công (vẫn còn giận, xen lẫn hoang mang khó xử):
- Hừ...! Hừ...!...Tình thế, tình thế!
Quân hầu (chạy vào báo):
- Khẩn báo Tướng công,
Tin vừa nhận trễ,
Đồn Đống Đa, đã tràn ngập Tây Sơn.
Xác chết quân Thanh chất đống đầy đường,
Tri Phủ Điền Châu, Sầm Công tự tử!
Lê lão Tướng công (quýnh quáng, chạy tới chạy lui):        
- Trời hại ta rồi ! Toàn là tin dữ,
Giờ biết tính sao, thôi chạy mau đi!
(nắm tay con gái đứng dậy, toan lôi đi chạy trốn)
Tiểu đồng  (từ ngoài chạy vào, hốt hoảng):
- Dạ bẩm Lão gia, tin mới báo về,
Phù kiều sập! quân Tây Sơn đuổi gấp!
Lê lão Tướng công:
- Phù kiều sập? Thế còn quan Tổng đốc?
Tiểu đồng:
- Dạ, bẩm lão gia,
Quan Tổng đốc bỏ trốn từ khuya khoắt,
Toàn bộ lính Tàu vỡ mật tan hoang.
Xác chết đầy sông, ôi thật kinh hoàng,
Máu chảy tràn đồng, sao mà khủng khiếp!
Lê lão Tướng công (dậm chân kêu trời):
- Phù kiều sập, trời hỡi trời! oan nghiệt!
Cầu xin Hoàng gia, thoát hiểm an toàn,
Kẻ hạ thần, dù chết, cũng yên tâm.
(Lê lão Tướng công quì xuống , vái vọng về  phương Bắc nơi vua Lê đang chạy trốn.)
Cúc nhi (chạy vào báo):
- Dạ bẩm lão gia...
Lê lão Tướng công (gắt gỏng, cắt ngang):
- Bẩm... bẩm gì nữa..?   
Cúc nhi:
- Bẩm lão gia...
Tây Sơn đã tới!
Bắt giữ quân hầu, trấn đóng đầy sân ...!
Lê lão Tướng công (đứng bật dậy, sợ rụng rời):
- Hả ?...
Tây Sơn đã tới, trấn đóng đầy sân à?
(Lê tiểu thư và Cúc nhi chạy ra ngó, xong chạy vào, Lê lão Tướng công từ từ đi đến bàn
thờ, vẻ tuyệt vọng hiện rõ trên nét mặt)
Lê lão Tướng công:
- Thôi hết rồi ! thôi hết... đạo Quân Thần!
Phu nhân hỡi ! hãy chờ ta nơi chín suối !!
(Lê lão Tướng công rút gươm ra tự sát, cả nhà cùng sợ hãi la to).
Lê tiểu thư:
- Cha, thưa cha!
Cúc nhi:        
- Lão gia!
Tiểu đồng:     
- Tướng công! Tướng công!
(Bất chợt, một tráng sĩ từ ngoài nhẩy vào nhanh như chớp đã vung kiếm đánh bật lưỡi
gươm của Lê lão Tướng công văng xuống đất.)
Trịnh tráng sĩ (xuất hiện đột ngột):                       
- Xin Nhạc phụ ngừng tay, nghe con nói:
Nỗi vui mừng chiến thắng của toàn dân.
Hoàng Đế Quang Trung đã đại phá quân Thanh,
Đuổi giặc ngoại xâm ra ngoài bờ cõi!...
Tiểu đồng và Cúc nhi  (cùng reo lên):
- Công tử đã về! Công tử đã về!
Tiểu thư chờ đợi,
Chúc mừng tiểu thư! Chúc mừng tiểu thư!
Trịnh tráng sĩ (chào cả nhà)
- Thưa cha!
Lê nương...nàng... nàng vì ta...
Lê tiểu thư (quá vui mừng, xúc động ôm mặt khóc rồi chạy ra ôm lấy Trịnh tráng sĩ):
- Trịnh lang, chàng...chàng...
Chàng đã về rồi, là thực hay mơ?
Xin cảm tạ Đất Trời phù hộ!                                               
Lê tiểu thư (buông Trịnh tráng sĩ ra, tới nắm lấy tay cha):
- Chàng đã về rồi, xin cha đừng sợ,
Gia đình mình, lại đoàn tụ từ nay...
Lê lão Tướng công (nhẹ đẩy con gái ra, mắt gườm gườm nhìn con rể, lạnh lùng):
- Hừ ! Con rể ngoan , nay đã về đây.
Hẳn... muốn bắt bố vợ ra pháp trường xét xử?
Được! Cứ bắt ta đi, đừng nể tình phụ tử!
Trịnh tráng sĩ (quăng kiếm, quỳ xuống):                    
Con đâu dám, cúi xin cha lượng thứ,  
Tội bỏ nhà, biệt xứ đi xa.
Sớm hôm không được phụng dưỡng cha già,
Để vợ dại mong chờ, ngày đêm lo lắng!
Lê tiểu thư  (nức nở khóc, đi tới cạnh chồng quỳ
xuống):
- Trịnh lang...chàng.. chàng...!
Trịnh tráng sĩ  (tiếp tục giãi bầy):
- Thưa cha,
Phận làm trai, sinh thời ly loạn,
Phải biết lập thân, chọn chúa tôn thờ.
Nghe Bắc Bình Vương đức độ từ xưa,
"Đem đại nghiã, thắng hung tàn"                     
"Lấy chí nhân, thay cường bạo" (2)
Lê tiểu thư:  
- Dạ, đúng đó thưa cha...
Lê lão Tướng công:
- Hừ...!
Trịnh tráng sĩ:
- Thưa cha,
Vương vào Thăng Long, một lòng giữ Đạo.
Theo lễ phù Lê, tấc đất không màng!
Ngặt vì cựu trào thông với ngoại bang,
Làm chuyện "rước voi về dầy mả Tổ"...
Lê lão Tướng công (đưa tay chặn ngang):
- Khoan ! Con chớ vội lộng ngôn xét xử,
Sự nghiệp nhà Lê sách vở còn ghi:  
Đánh đuổi giặc Minh, một cõi yên bề,
Đã mấy trăm năm , thay trời trị nước.
Chuyện ngoại xâm, quả ra ngoài dự ước,
Ai biết đâu, Tôn Sĩ Nghị thay lòng...
Trịnh tráng sĩ:
- Dạ thưa cha, khi chiếm được Thăng Long,
Tôn Sĩ Nghị âm mưu, thừa cơ cướp nước.
Lê lão Tướng công:
- Hừ! Tôn Sĩ Nghị thật là gian ác!                          
Trịnh tráng sĩ (giọng khẳng khái):
- Thưa cha,
Bắc Bình Vương đã nhìn xa, thấy trước,
Nên vì dân vì nước lên Ngôi.
Dưới đắc nhân tâm, trên thuận lòng Trời,
Gươm trừ bạo, mãi sáng ngời Chính Nghĩa!
Lê tiểu thư  (năn nỉ cha):
- Dạ thưa cha,
Sách có câu "dĩ hòa vi quí'
Dám mong cha nương nhẹ cho chàng.
Thời thế chuyển vần, cũng lẽ đương nhiên,
Là kẻ sĩ phải "thuận thiên hành đạo".
Lê lão Tướng công (hòa hoãn trở lại):
- Thôi được...cũng đành, cơ trời huyền ảo,  
Cuộc nhân sinh, nhiên hậu vô thường!
Nay tre già, măng mọc cao hơn,
Cảnh thế tục, ta không màng thêm nữa!                  
Vậy, các con hãy cùng ta, tạ ơn Tiên Tổ,
Cầu cho 'Muà Xuân Thiên Hạ Thái Bình'.
(
Tất cả cùng ra trước bàn thờ lễ)
- Cầu cho 'Muà Xuân Thiên Hạ Thái Bình"!
(tiếng ngâm vọng từ hậu trường)
Toàn dân ta, đáp lời sông núi!
Theo cha ông, tiếp nối lên đường...  
Sáng ngời Chính Nghĩa Quang Trung,
Phá Thanh bình Bắc, lẫy lừng trời Nam!

(có tiếng pháo nổ mừng Xuân Chiến Thắng xen lẫn tiếng trống, tiếng chiêng, và tiếng loa
hô vang vang...)         
- Hoàng Đế Quang Trung vạn tuế...!
Vạn vạn tuế!
(Tất cả cùng hướng về phiá khán thính giả vái vọng và hô to, ngoại trừ Lê lão Tướng công
đứng khoanh tay, vẻ mặt tư lự).
Hoàng Đế Quang Trung vạn tuế...!
Vạn vạn tuế !

                 Màn Từ Từ Hạ
(Sau đó màn kéo lên để các diễn viên cùng chào khán thính giả.)

               
  Màn Hạ


Chú thích
:


(1) Chinh Phụ Ngâm Khúc của Đặng Trần Côn, bản dịch của bà Đoàn Thị Điểm.
(2) Bình Ngô Đại Cáo - Nguyễn Trãi.
(3) Khi quân = Lừa dối vua, vô lễ với vua.


Đã trình diễn

1-
Sân Khấu: Hội Chợ Cộng Đồng.
Ngày trình diễn: Tết Bính Tí (1996).
Chủ trương: Hội Tây Sơn Bình Định.
Đạo diễn: Mai Khanh.
Tiếng ngâm hậu trường: Hoàng Kim.
Âm thanh & Nhạc đệm: Nhạc sĩ  Lê Khanh, Nhạc sĩ Minh Tâm.
Tiếng nói: Kim Mai (Cúc nhi).
Y trang: Ngọc Loan, Mai Khanh, Hoàng Kim.
Phông & trang trí: Thúy Uyển, Hội TSBĐ, Đài Little Sài Gòn Radio & TV.
Diễn viên:
Hoàng Long: vai Lê lão Tướng công.
Mai Khanh: vai Lê tiểu thư.
Hoàng Kim: vai Trịnh tráng sĩ.
Lê Đặng: vai Tiểu đồng.
Lệ Giang: vai Cúc nhi.
Thúy Ni   : vai Quân hầu.

2-
Sân Khấu: Đài Little Sài Gòn TV.
Ngày trình diễn: Đêm Giao thừa Tết bính tí (1996).
Chủ trương: Đài Little Sai Gòn TV.
Đạo Diễn: Mai Khanh.
Tiếng ngâm hậu trường: Hoàng Kim
Âm thanh & nhạc đệm: Nhạc sĩ Lê Khanh, Nhạc sĩ Minh Tâm.
Tiếng nói: Kim Mai (Cúc nhi).
Y trang: Ngọc Loan, Mai Khanh, Hoàng Kim.
Diễn viên:
Hoàng Long: vai Lê lão Tướng công.
Mai Khanh: vai Lê tiểu thư.
Hoàng Kim: vai Trịnh tráng sĩ.
Lê Đặng: vai Tiểu đồng.
Lệ Giang: vai Cúc nhi.
Đạt, Kỳ Anh, Trung Huy, Trung Hưng: vai Quân hầu, Nghĩa quân...

3-
Sân Khấu: Regent West Restaurant.
Ngày trình diễn: 9 tháng 11 năm 2003.
Chủ trương: Câu Lạc Bộ Hùng Sử Việt (Đại Nhạc Hội Hùng Sử Việt Kỳ II)
Đạo Diễn: Xuân Phát & Mai Khanh.
Tiếng ngâm hậu trường: Hoàng Kim.
Âm thanh & Nhạc đệm: Nhạc sĩ Lê Khanh, Nhạc sĩ Minh Tâm.
Tiếng nói: Kim Mai (Cúc nhi).
Diễn Viên:
Xuân Phát
: vai Lê lão Tướng công.
Mai Khanh: vai Lê tiểu thư.
Nguyễn Xuân Nghĩa: vai Trịnh tráng sĩ.
Thân Trọng Liêm: vai Tiểu đồng.
Kim Dung: vai Cúc nhi.
Kiệt Nguyễn, Bảo Nguyễn: vai Quân hầu, Nghĩa quân.  

4-
Sân khấu: Missouri.
Ngày trình diễn
: tháng 8 năm 2002.
Đạo diễn: Phương Linh & Nghệ sĩ Minh Thanh.
Diễn viên:
Phương Linh: vai Lê tiểu thư.
Minh Thanh: vai Lê lão Tướng quân.
BS Ngọc Trọng: vai Trịnh tráng sĩ.
Tường Nguyễn: vai Quân hầu.
Phương Thảo, Phạm Tina: vai tì nữ.