Câu Lạc Bộ
The Vietnamese Historical and Cultural Performing Arts Foundation
PO Box 1571 - Westminster, CA 92684-1517 - (949) 786-6840
©2003 Hùng Sử Việt
Tỉnh Lạng Sơn: Thắng Cảnh, Lễ Hội và Lịch Sử



Lạng Sơn

“Ai lên xứ Lạng cùng anh
Bõ công Bác mẹ sinh thành ra em
Tay cầm bầu rượu nắm nem
Hỏi ra quên hết lời em dặn dò”

Câu ca dao đã nói lên phong cảnh Lạng Sơn thật hữu tình, người Lạng Sơn với rượu và
nem thật quyến rũ và Lễ Hội tại đây cùng với di tích lịch sử làm người lính thú xa nhà quên
hết lời vợ dặn...

Lạng Sơn là một tỉnh biên giới phía Bắc, có đường ranh dài 253 km với Trung Quốc, ở  cách
Hà Nội 154 km (cách Đồng Đăng 14 km), có di tích văn hóa Bắc Sơn và văn hóa Mai Pha.
Diện tích hơn 8000 km2, với trên 700 ngàn người, có 10 huyện: Tràng Định, Văn Lãng, Văn
Quan, Bình Gia, Bắc Sơn, Hữu Lũng, Chi Lăng, Cao Lộc, Lộc Bình và Định Lập.

Từ Lạng Sơn lên Ải Bắc (Ải Nam Quan) sẽ qua phố Kỳ Lừa, Động Tam Thanh, Núi Tô Thị,
Đồng Đăng. Ải Nam Quan chính là địa đầu giới tuyến đã nhiều phen ngăn chặn giặc xâm
lăng từ phương Bắc tràn xuống (Ải Nam Quan nay đổi là Mục Nam Quan).

“Đồng Đăng  có phố Kỳ Lừa
Có Nàng Tô thị, có chùa Tam Thanh”

Chợ Kỳ Lừa tiếng Thổ là “Háng Khau Lừ” nghĩa là “chợ đồi con lừa”, giao điểm buôn bán từ
Cao Bằng, Trung Quốc và Quảng Ninh, nên từ xưa đã rất tấp nập. Từ miền xuôi lên xứ Lạng,
phải qua con đường độc đạo “Ải Chi Lăng” xuyên núi rất hiểm trở (nay đã mở thêm xa lộ
rộng rãi men phía ngoài núi). Tuần Muội (Thanh Mọi) là trạm thuế muối đầu tiên, và Phố
Muối (Phố đầu cầu Kỳ Cùng) là trạm bán muối cuối cùng.

Văn hóa, Lễ Hội và Thắng Cảnh:

Lạng Sơn là nơi cư trú của ngưới Việt cổ, và nhiều dân tộc thiểu số như Nùng, Tày, Sán
Chay, Ngái, H’Mông, Dao...

Người Nùng có lối hát giao duyên “Sli”, và ca nhạc tín ngưỡng “Then”.
Người Tày có nhiều tục ngữ ca dao, lối hát “lượn”, hát đám cưới, ru con rất đặc biệt...
Người Sán Cháy sinh hoạt văn nghệ theo hình thức “Sinh Ca”, múa đâm cá, múa thắp đèn,
múa chim gâu...với thanh la, não bạt (chũm chọe, chập cha), chiêng, kèn.
Người Ngái có lối hát giao duyên kéo dài 5-7 đêm liền, không bị trùng lập.
Người H’Mông dùng “khèn” để gọi tình nhân, ca ngợi quê hương...
Người Dao có nhiều truyện cổ, bài hát, thơ ca.. Thích chơi đu, đi cà kheo trong lễ hội.

Lễ Hội Kỳ Lừa: Hội lớn, 22-27 tháng giêng, rước kiệu thần, suy tôn ông Thân Công Tài là
quan đầu phủ có công lập ra phố Kỳ Lừa. Có rước thần từ đền Tả Phủ đến đền Kỳ Cùng..
Trò  chơi “Cướp đầu pháo”, múa rồng, sư tử, vui xuân. Người Tàu từ biên giới sang dự rát
đông.

Hội đền Bắc Lệ (Tân Thanh - Hữu Lũng), thờ bà chúa Thượng Ngàn (nữ thần núi), lên
đồng , hầu bóng. 10/1 – 15/2: rước Cô bơ Bắc Lệ lên hầu Mẫu Thượng Ngàn.

Hội chùa Tà Và (Tràng Định): Thờ Phật, thần nông, Quan Công, Lưu Bị, 12-5 tháng 4, cầu
được mùa, rước bát hương ra ruộng.

Lễ hội Hai (Mời Mẹ trăng): giữa tháng 1 - giữa tháng 2 – cúng mẹ Trăng giữa đêm trăng. –
có hát lượn, và ca hát.

Thắng cảnh:

Chùa Tam Thanh trong động Tam Thanh, xây từ thời hậu Lê, có lối lên trời (thông thiên), hồ
âm ti (Hồ Cảnh). Động dài 50 m. nhiều nhũ đá., tượng Phật A di đà cao 2m, từ thời Lê - Mạc.
(thế kỷ 17) trạm nổi trên vách đá.
Cách Tam Thanh không xa là núi Vọng Phu, thành cổ Nhà Mạc, chùa Nhất Thanh, Nhị
Thanh. Lễ hội vào 15 tháng 1.

Chùa Tam Giáo, động Nhị Thanh: Là 1 trong 8 cảnh đẹp ở Lạng Sơn (Trấn doanh bát
cảnh), chùa Tam Giáo thờ Phật Thích Ca, Khồng Tử và Lão Tử do Ngô Thì Sỹ tạo dựng từ
1779.

Động Nhị Thanh phía dưới chùa Tam giáo, có nhiều thạch nhũ và bia đá khắc trên vách
động (có tượng Ngô Thì Sỹ). Lễ hội từ 15 đến 17 tháng giêng.

Chùa Tiên: Trong núi Đại Tượng (hình voi phục), dựng từ thời Lê Thánh Tông (1460-1497).
Có nhũ đá lớn hình Tiên Ông (còn gọi là Thần Nông) và giếng nước đầy giúp dân chống
hạn. Lễ hội 18 tháng giêng.

Đền Tả Phủ: Đền thờ tướng nhà Hậu Lê Thân Công Tài, Tả Đô Đốc (Tả Phủ) (người có
công mở mang thương mại với Trung Quốc, nên còn 13 đền thớ bên Trung Quốc), xây từ
năm 1683 tại phố Kỳ Lừa. Lễ Hội 22-27 tháng giêng.

Đền Kỳ Cùng: Bên bờ sông Kỳ Cùng, xưa thờ thần Giao Long, sau thờ Quan Tuần Chanh
(tướng nhà Trần có công với nước.)

Đền Bắc Lệ: Tại xã Tân Thành, huyện Hữu Lũng, trên đồi cao, thờ bà chúa Thượng Ngàn
(Mẫu), ngoài ra còn thờ Hoàng Thượng Đế, Hoàng Mười, Hoàng Bảy, Đức Trần Hưng Đạo
và chúa Sơn Trang.

Chùa Diên Khánh: Ở đầu cầu Kỳ Lừa, đối diện đền Kỳ Cùng, dựng từ thời Lê, đặc biệt có
quả chuông đúc từ thời Lê Huyền Tông (1571).

Di tích Bắc Sơn: là huyện có nhiều núi đá vôi, cách Hà Nội 200 km.(văn hóa Bắc Sơn, thời
đồ đá sơ kỳ của người Việt cổ).

Thành cổ Đoàn Thành Lạng Sơn: Thành cổ, rộng lớn, xây từ lâu đời, ngăn chặn xâm lăng
từ phương Bắc. thời Pháp xây thêm nhiều trại lính. nay đã bi chiến tranh phá hủy gần hết,
còn lại cổng thành cây cối um tùm.

Thành nhà Mạc: Cạnh núi Tô Thị, gần động Tam Thanh, chỉ còn sót lại một mảng tường
thành trên một vạt đất bằng giữa hai quả núi (có thể là một đấu đong quân?).

Ải Chi Lăng: Là một vị trí hiểm yếu trên đường từ Pha Lũy (Nam Quan) đến Đông Quan,
cách Pha Lũy khoảng 60 km.
Đây là một thung lũng nhỏ, hình bầu dục, dài 4 km, chỗ rộng nhất là 1 km. Phía tây là núi đá
vôi, vách dựng đứng, bên dòng sông Thương. Phía đông là dãy nui đất Thái Hòa, Bảo Đài)
trùng trùng điệp điệp, tạo thành một lòng chảo hẹp với 5 ngọn núi nhỏ: Hàm Quỷ (Quỷ Môn
quan, với câu ngạn ngữ làm khiếp vía quân Tàu: Quỷ môn quan, Quỷ môn quan, thập nhân
khứ, nhất nhân hoàn), Nà Nông, Nà Sản, Kỳ Lân và Mã Yên (nơi Liễu Thăng bị rơi đầu năm
10/101427 - tức 20/9 Đinh Mùi). Hai phía bắc, nam mạch núi khép lại thành hai cửa ải rất
hiểm trở. Ngày xưa, đây là con đường độc đạo từ bên Tàu sang nước Nam. Ngày nay đã có
đường xa lộ vòng quanh núi, di chuyển dễ dàng.

Núi Tô Thị (Vọng Phu): Trên đỉnh núi có tượng đá thiên nhiên hình nàng Tô Thị ôm con
nhìn về phương bắc chờ chồng đánh giặc trở về (chuyện nàng Tô Thị chung thủy chờ
chồng, lâu quá hóa thành đá. Tượng đá thiên nhiên đã bị phá hủy, nay chỉ còn tượng
ciment):

“Bồng con mòn mỏi dõi chân mây
Đăm đắm chờ chồng, ngọn gió lay
Thương nhớ ngóng trông, vầng tóc bạc
Khát khao mong đợi, tấm thân gầy
Đầu sông dõi bóng, ôi sầu thế
Góc núi soi mình, đau đớn thay!
Hóa đá nghìn năm nàng vẫn đợi
Chàng đi thăm thẳm có về đây?
(Nàng Tô Thị - thơ Vương Sinh)

Núi Mẫu Sơn: Cao 1541 m, cách Lạng Sơn 30 km, sương mờ khói phủ, hoa đào tươi thắm,
trái đào tiến vua, trồng trà thơm ngon nổi tiếng, phong cảnh đẹp như Sa Pa - Lào Cai, là nơi
nghỉ mát lý tưởng.

Chợ Kỳ Lừa: Nơi giao lưu buôn bán sầm uất từ lâu, chợ phiên, nơi gặp gỡ những nàng sơn
cước kiều diễm, sắc tộc Nùng, Tày, Dao, đến đây mua sắm vào những ngày phiên chợ
(ngày nay phiên chợ  thường vào ngày cuối tuần, thứ bảy, trai gái gặp gỡ, tạo thành những
phiên chợ tình tựa như chợ Tình ở Sa Pa ).

Chợ và thị trấn Đồng Đăng: Cách Lạng Sơn 14 km, một thị trấn sát biên giới Việt Hoa (xưa
nhìn thấy Ải Nam Quan dễ dàng,. nay phải xin Visa qua Trung Quốc ở trạm kiểm soát “cửa
khẩu Hữu Nghị”.

Lịch sử:
Lạng Sơn là tỉnh biên giới, từ Quảng Đông muốn qua Việt Nam chỉ có 2 đường thuận tiện, đó
là đường bộ đi ngược từ Quảng Đông lên Quảng Tây, rồi qua cửa ải Nam Quan  thuộc Lạng
Sơn, hoặc dùng đường thủy qua sông Bạch Đằng. Tam giác chiến lược Chi Lăng, Phả Lại,
Bạch Đằng rất quan trọng, trong đó Phả Lại là đầu mối của 6 đường sông lớn (Lục Đầu
giang gồm sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam, sông Đuống, sông Thái Bình và sông
Kinh Thày), cách Chi Lăng 15 km, cách  Bạch Đằng 13 km.
-       
 Năm 939,  Ngô Quyền phá tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng do thái tử Hoằng
Thao chỉ huy.
-        
Năm 981, Lê Đại Hành giết tướng Tống là Hầu Nhân Bảo tại Chi Lăng.
-        
Thế kỷ 11 (1075), Lý thường Kiệt và Tôn Đản vượt Nam Quan sang đánh phá Châu
Ung (Nam Ninh, Quảng Tây), châu  Khâm và châu Liêm (Quảng Đông).
-        
Năm 1288, Trần Hưng Đạo phá tan quân Nguyên trên sông Bạch Đằng, bắt sống Ô
Mã Nhi.
-        
Năm 1427 (10/10/1427- 20/9 Đinh Mùi), nghĩa quân Lê Lợi chém đầu tướng Minh là
Liễu
Thăng ở Chi Lăng.
-        Cuối thế kỷ 18
(1789) vua Quang Trung đánh đuổi giặc Mãn Thanh ra khỏi ải Nam
Quan.

Sách tham khảo:
-        Việt Nam Sử Lược - Trần Trọng Kim
-        Non nước Việt Nam – sách du lịch
-        Sơ thảo Địa lý tỉnh Lạng Sơn – Giáo viên Lạng Sơn
-    Tài liệu trên internet