Câu Lạc Bộ
The Vietnamese Historical and Cultural Performing Arts Foundation
PO Box 1571 - Westminster, CA 92684-1517 - (949) 786-6840
©2003 Hùng Sử Việt
Tỉnh An Giang: lễ hội, tín ngưỡng & lịch sử


An Giang là một tỉnh miền tây Nam Việt,  thuộc đồng bằng sông Cửu Long, phía đông giáp
Đồng Tháp, đông nam giáp Cần Thơ, tây nam giáp Kiên Giang và phía tây giáp Campuchia
với biên giới là con kênh (kinh) đào Vĩnh Tế (do công trình của ông Thoại Ngọc Hầu, đào năm
1823 nối từ Châu Đốc đến Hà Tiên).  Đặc biệt, tỉnh An Giang có dẫy núi Thất Sơn (Bảy núi:
Tượng Sơn, Tô Sơn, Cấm Sơn, Ốc Nhẫm, Nam Vi, Tà Biệt và Nhân Hòa), dài 30 km, rộng 13
km thuộc các huyện Tịnh Biên và Tri Tôn. Tỉnh An Giang hàng năm có “mùa nước nổi” (nước
lũ tràn về trong mùa mưa).

Diện tích tỉnh An Giang là 3,406 km2 với dân số trên 2 triệu người, đa số là người Việt (trên
90%), người Khmer (khoảng 4%), người Hoa (khoảng 1%), người Chàm (dưới 1% khoảng
12,000 người), tôn giáo chính là Đạo Phật, Công Giáo, Cao Đài, Hòa Hảo và Hồi Giáo, tỉnh lỵ
là thành phố Long Xuyên cách Sài Gòn 189 km và thị xã Châu Đốc, gồm 9 huyện: An Phú,
Tân Châu, Phú Tân, Châu Phú, Tịnh Biên, Tri Tôn, Chợ Mới, Châu Thành và Thoại Sơn.
Về kinh tế, An Giang là vựa lúa chính (sản lượng trên 2 triệu tấn) đứng đầu toàn quốc. An
Giang còn trồng các loại hoa mầu phụ và nuôi tôm, cá (cá bè) nước ngọt. Về thủ công nghệ,
An Giang nổi tiếng với tơ lụa Tân Châu, mắm Châu Đốc, mộc Chợ Thủ, bánh phồng Phú
Tân...

Về nhân vật lịch sử, An Giang là quê hương của Đức Huỳnh Phú Sổ, Linh Mục Trương Bửu
Diệp, nhà biên khảo Nguyễn Hiến Lê, ông Nguyễn Ngọc Thơ (Phó thủ tướng VNCH trước
75)...Hiện nay có trường Đại Học An Giang (AGU) thành lập từ tháng 12 năm 1999, và các
chương trình sư phạm đào tạo giáo viên.

Về di tích lịch sử và thắng cảnh, An Giang có thành cổ Óc Eo, núi Sam, núi Cấm, núi Ba Thê,
chùa Bà Chúa Xứ, chùa Tây An, chùa Giồng Thành, chùa Khmer, chùa Chàm, lăng Thoại
Ngọc Hầu, Đền Nguyễn Trung Trực, đền quản cơ Trần Văn Thành, mộ Linh Mục Trương Bửu
Diệp...













                                                     









                                                          Tỉnh An Giang

Lễ Hội và tín ngưỡng dân gian :

Lễ Tết năm mới của người Khmer (Choi Chnam Thmay)
: Tương tự ngày Tết ta, tổ chức
từ 12 đến 15 tháng tư âm lịch tại chùa và gia đình, đó là ngày bắt đầu mùa mưa (làm vụ
mùa), tiễn “thần coi sóc” Têvêda cũ để đón thần mới đến. Có cúng lễ, thăm hỏi nhau, thả
diều, buổi tối đốt pháo thăng thiên, đánh quay lửa và múa hát (múa Roam Vông, hát Dù Kê).

Lễ Tết Choi Chnam Thmay tổ chức tại
chùa Xã Tón (Xray Tôn), là ngôi chùa Miên rất lớn tại
huyện Tri Tôn (nơi có nhiều người Khmer sinh sống). Chùa Xã Tón kiến trúc rất đẹp, nóc
nhọn với ngói mầu xanh đỏ vàng, 2 mái cong gộp lại. Trên nóc tháp chùa là thần rắn Naga
nằm dài (tượng trưng sự bất diệt và dũng mãnh). Chung quanh chính diện chùa là các tháp
nhỏ đựng tro của người đã hỏa táng. Trên đỉnh các tháp được chạm thần Bayon bốn mặt
(thần Sáng Tạo). Chùa còn là trung tâm văn hóa, học kinh, học chữ, học đạo lý làm người và
tổ chức lễ hội

Lễ Đôn Ta (lễ cúng ông bà của người Khmer - giống lễ thanh minh) cúng tại chùa vào 1 đến
15 tháng 10 âm lịch, sau đó tổ chức ăn uống tại gia đình.

Lễ hội đua bò (của người Khmer): Tại Tịnh Biên và Tri Tôn nơi nuôi nhiều bò vào cuối tháng
10 âm lịch (sau lễ Đôn Ta). Sân đua rộng 60m dài 170m chung quanh đắp bờ cao để người
đứng xem. Đường đua khoảng 4m rộng, 90m dài, từng cặp 2 con bò kéo bừa và hai nài cầm
cương điều khiển.

Lễ hội Hát Gi (Roja Haji): Của người Chàm theo đạo Hồi, tổ chức tại Thánh đường Hồi
giáo Ma Ba Rák (chùa Chàm huyện Phú Tân)
, cách thị xã Châu Đốc 2km và tại các Thánh
đường nhỏ hơn. Ngày lễ có thi đọc kinh Koran và thăm hỏi chúc mừng, vui chơi như ngày Tết
ta.

Lễ hội Bà Chúa Xứ (Vía Bà): Là Lễ Hội lớn nhất tại miền Nam, từ 23-27 tháng 4 âm lịch tại
Miếu Bà Chúa Xứ thuộc ấp Vĩnh Tế, khu núi Sam, Châu Đốc (được lập từ đầu thế kỷ 19, cách
Châu Đốc khoảng 5km). Có múa, hát bội, lễ tắm Bà, bơi thuyền, leo núi. Sau Lễ hội, khách
hành hương và du khách có thể đi mua sắm hàng Thái và Căm Bốt tại chợ Tịnh Biên gần
biên giới Campuchia, hoặc thăm pho tượng Di Lặc trên núi Cấm gần đó. Khu núi Sam còn có
chùa Hang, chùa Tây An, Lăng Thoại Ngọc Hầu.

Theo tín ngưỡng dân gian, Bà Chúa Xứ là vị Chúa tể quê hương rất linh thiêng. Cũng do việc
đào kinh, ông Thoại Ngọc Hầu đã xây đền Bà Chúa Xứ theo lời nguyện của vợ (Châu Thị Tế).
Ban đầu, Miếu lợp bằng tre. Năm 1870 xây bằng đá và lợp ngói. Đến 1972, Miếu được xây
mới, đồ sộ theo kiến trúc cổ kính Đông Phương với mái cong mầu xanh, trong Miếu có pho
tượng Bà Chúa Xứ tạc bằng đá xanh rất quí (tượng cổ từ thế kỷ thứ 6). Lễ hội mỗi năm có
hàng  trăm ngàn khách hành hương và nhiều du khách tham dự.

Hội đền Nguyễn Trung Trực: Ở xã Long Kiên, huyện Chợ Mới, vào 18, 19 tháng 10 âm lịch,
tưởng niệm danh tướng Nguyễn Trung Trực khởi nghĩa chống Pháp, đốt cháy tàu Pháp L’
Espérance trên vàm sông Nhựt Tảo ngày 10 tháng 12 năm 1861.
“Hỏa hồng Nhựt Tảo oanh thiên địa”

“Kiếm bạt Kiên Giang  khấp quỉ thần”
Bản dịch:
“ Lửa hồng Nhựt Tảo vang trời đất”
“ Gươm lóe Kiên Giang rúng quỉ thần”

Ông Nguyễn Trung Trực tiếp tục chiến đấu chống Pháp tại Gia Định, Biên Hòa, Hà Tiên,
được phong chức Lãnh Binh và Hà Tiên Thành Thủ Úy, bị Pháp bắt vào tháng 10 năm 1868,
sau đó bị hành hình. Sau lễ tưởng niệm có diễn lại tích tướng Nguyễn Trung Trực chỉ huy
nghĩa quân đốt tàu Pháp, thi cờ tướng, bơi thuyền và nhiều trò chơi khác.

Lăng mộ Thoại Ngọc Hầu: Là công trình đồ sộ nhất ở chân núi Sam. Tên thật của ông là
Nguyễn Văn Thoại (1761-1829), sinh 25/11/1761 tại Quảng Nam, được phong tước Ngọc
Hầu, là một danh tướng triều Nguyễn vào Nam mở mang xứ này.
Ông Thoại Ngọc Hầu có công rất lớn trong việc đào kênh Vĩnh Tế (Vĩnh Tế là tên vợ ông, đào
kênh trong 5 năm từ 1819-1824.) và kênh Thoại Hà cũng như mở đường từ Châu Đốc đi núi
Sam, Châu Đốc đi Lò Gò và Sóc Trăng. Ông mất ngày 6/6/1829.

Bao quanh khu Lăng mộ có tường dày 1m, chính giữa có đền thờ, mộ ông Thoại  Ngọc Hầu,
cùng 2 phu nhân hai bên. Bên ngoài Lăng còn có nhiều ngôi mộ vô danh của các cận thần,
thân tộc, và những người có công theo ông khai hoang lập ấp. Phía sau mộ Thoại Ngọc Hầu
có tấm bia “Vĩnh Tế Sơn” bằng đá sa thạch.
Dân chúng đến dự Lễ tưởng niệm Thoại Ngọc Hầu vào ngày 6/6 âm lịch.

Khu mộ Linh Mục Phanxicô Trương Bửu Diệp: Đây là khu mộ nổi tiếng linh thiêng và có
nhiều hiện tượng lạ lùng (phép lạ?) đang được Toà Thánh tại La Mã nghiên cứu.

Linh Mục Phanxicô Trương Bửu Diệp sinh ngày 01-01-1897, được sớm rửa tội sau ngày đầy
tháng tại họ đạo Cồn Phước, xã Mỹ Luông, Chợ Mới An Giang.

Năm 1909, ngài tu học tại chủng viện Cù Lao Giêng, chợ Mới và sau đó lên học tại Đại
Chủng viện Nam Vang, Camphuchia. Ngài được thụ phong Linh mục  tại Nam Vang năm
1924, được bổ nhiệm làm cha phó họ đạo Việt Nam tại Hố Trư (Campuchia) và sau đó về làm
giáo sư tại Chủng viện Cù Lao Giêng. Đến năm 1930, ngài về nhậm họ đạo Tắc Sậy.

Ngày 12 tháng 3 năm 1946, ngài bị Việt Minh bắt giam cùng 70 người trong họ đạo Tắc Sậy
và bị thủ tiêu. Thi hài ngài được chôn cất trong nhà thờ Khúc Tréo và đến 1969 hài cốt được
di dời về nhà thờ Tắc Sậy. Đến năm 1989, ngôi nhà mồ của ngài được trùng tu khang trang
và hiện nay nổi tiếng thiêng liêng, nhiều người đến cầu nguyện đều được linh ứng chữa lành
bệnh tật và được nhiều sự may mắn, nên có rất nhiều bia khắc tạ ơn. Tiếng tăm về sự thiêng
liêng của khu nhà mồ Linh Mục Trương Bửu Diệp đồn vang khắp nơi và tín hữu giáo dân cầu
nguyện để ngài được Toà Thánh phong Chơn Phước.

Lịch sử & di tích: Tỉnh An Giang được thành lập năm 1832 ( năm thứ 13 Minh Mạng) thuộc
Lục Tỉnh: Gia Định, Biên Hòa, Định Tường (3 tỉnh miền đông), Vĩnh Long, Hà Tiên, An Giang
(3 tỉnh miền tây).  Xưa là đất Tầm Phong Long thuộc Thủy Chân Lạp, được vua Chân Lạp
Nặc Tôn dâng hiến chúa Nguyễn Phúc Khoát tức Võ  Vương (1738-1765) vào năm 1757, và
chúa Nguyễn đặt thành đạo Châu Đốc. Vì đất còn nhiều nơi bỏ hoang, đầu đời Gia Long mộ
dân đến ở gọi là Châu Đốc tân cương.

Thành cổ Óc Eo: Tại vùng núi Sập – Ba Thê, huyện Thoại Sơn, cách thành phố Long Xuyên
30 km. thành cổ Óc Eo là một thương cảng thời trung cổ bị chìm dưới đất, được phát hiện khi
dân chúng đào kinh xáng Ba Thê.

Núi Ba Thê: Cao 210 m, phía tây nam núi Trượng, phía tây núi Sập, còn gọi là núi Vọng Thê,
ở huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang. Có gò Ốc Co, di tích thời vương quốc Phù Nam.

Đền thờ quản cơ Trần Văn Thành: Xây năm 1897 tại huyện Châu Phú, cách Long Xuyên
50km, để tưởng nhớ vị anh hùng đánh giặc Xiêm và chống thực dân Pháp (1867-1873). Căn
cứ chống Pháp của ông Trần Văn Thành trong rừng Bảy Thừa giữa vùng Lăng Linh lầy lội
hiểm trở.

Chùa Tây An: Còn gọi là Tây An cổ tự, thuộc xã Vĩnh Tế, xây trên núi Sam cao 284m về phía
tây Châu Đốc (cách Châu Đốc 5km), kiến trúc theo kiểu chùa Ấn Độ (được Tổng Đốc Nguyễn
Nhật An thời vua Minh Mạng – 1820 - xây theo lời nguyện sau khi kinh lý Cao Miên trở về
thành công). Chùa Tây An có vị hoà thượng pháp hiệu Pháp Tang (tên thật Đoàn Minh
Huyền) trụ trì, có tài chữa bệnh, được dân chúng suy tôn là Phật Thầy Tây An.

Chùa Tây An được sửa chữa nhiều lần, giữa là chính điện cao 18m thờ phật Thích Ca, hai
bên là lầu chuông. Trước chùa có 3 vọng cửa (tam quan): giữa thờ phật Quan Âm, 2 bên là
bảng đề “Tây An Cổ Tự”. Qua tam quan là sân rộng, có cột phướn cao 16m. Dưới bậc thang
chùa là bạch tượng và hắc tượng (vai tượng đắp nổi hai vị thần tiên ngồi trên mặt trăng lưỡi
liềm). Hai bên hành lang phân biệt nam nữ. Chùa theo phái Đại Thừa, có 11,270 tượng gỗ
lớn nhỏ. Các ngày 15 tháng giêng, rằm tháng bảy và tháng 10, dân chúng đến lễ bái rất
đông.

Chùa Giồng Thành (Long Hương Tự): Xây năm 1875 trên nền thành cổ nhà Nguyễn. Chùa
được sửa chữa nhiều lần, năm 1970 sửa chữa mặt gió của chùa theo kiểu Ấn Độ. Chùa có 3
gian, giữa là chánh điện thờ Phật Thích Ca, Ngọc Hoàng và Nam Tào, Bắc Đẩu. Nóc chùa có
tháp 2 tầng hình phễu. Lễ lớn vào các ngày rằm (tháng giêng, tháng 7  và tháng 10 âm lịch).

Khu du lịch núi Cấm và núi Sam: Núi Cấm cao 710m, thuộc dẫy Thất Sơn (huyện Tịnh
Biên), cách Châu Đốc 30km, có nhiều cảnh đẹp như: suối Thanh Lang, động Thủy Liêm,  
hang động, vườn cây trái, chùa lớn và khí hậu mát mẻ.

Núi Sam cao 284m, thuộc thị xã Châu Đốc cách Long Xuyên khoảng 56km, núi thấp, có
nhiều đường mòn, nhiều đền, chùa, am, miếu (200 ngôi), là vùng núi linh thiêng. Ngoài ra còn
có Lăng Thoại Ngọc Hầu, miếu Bà Chúa Xứ, chùa Tây An, vườn Tao Ngộ, đồi Bạch Vân...là
một thắng cảnh nổi tiếng ở miền Nam.

Lịch Sử vụ thảm sát tại Ba Chúc: Ngày 18 tháng 4 năm 1978, quân Khờ Me đỏ tràn qua
biên giới Miên Việt tàn sát gần hết dân làng Ba Chúc (Tri Tôn) gồm già, trẻ, lớn, bé  3,157
người (chỉ còn 2 người sống sót).

Sách tham khảo: 1- Việt Nam Sử Lược - Trần Trọng Kim. 2- Đại Nam Nhất Thống Chí - Quốc
Sử Quán Triều Nguyễn. 3- Non Nước Việt Nam –Sách hướng dẫn du lịch. 4- Sổ tay địa danh
Việt Nam – Đinh Xuân Vịnh. 5- TT thi nhạc vinh sử VN – Hùng Sử Việt. 6- Tài liệu trên internet
(Wikipedia...).