Câu Lạc Bộ
The Vietnamese Historical and Cultural Performing Arts Foundation
PO Box 1571 - Westminster, CA 92684-1517 - (949) 786-6840
©2003 Hùng Sử Việt
Xây dựng Hành Lang Xuyên Á Việt Thái Miên thứ hai, nối Biển Đông Việt Nam với biển
Andaman Miến Điện, và đẩy mạnh

               Phát triễn  tỉnh Tây Ninh

                                                                             G S Tôn Thất Trình

        Trong hai hành lang Miên- Viêt- Thái- Miến, nối Biển Đông Việt Nam với biển Andaman
Miến Diện, Ngân Hàng Phát Triễn Á Châu - ADB dự trù tài trợ phần nào trong khuôn khổ
Ủy
Ban Mê Kông Nới Rộng- Greater Mekong Subregion
,  Hành Lang Biển Tây , ADB goi tên là
Southern Coastal Corridor, nối Cà Mau đến Dawod ( ? ) Miến,  qua Rạch Giá - Hà Tiên-
Kampot- Koh Kong - Trat -  Chantabun, BangKok, sắp khởi công đầu năm 2009; và Hành
Lang  nối cảng Qui Nhơn ( Bình Định ) hay cảng Vân Phong ( Khánh Hòa )  cũng với Dawod ,
biển Andaman . Hành Lang Xuyên Á chưa có tên này chia ra hai nhánh . Nhánh thứ nhất từ
Qui Nhơn hay Vân Phong  với Bang Kok qua Stung Treng- Siem Reap  ( đoan  này mới dự
trù sẽ làm năm 2011? ) - Sisophon .
Nhánh thứ hai nối Vũng Tàu qua Tây Ninh , Kompong
Cham , gặp nhánh thứ nhất ở Siem Reap hay từ Vũng Tàu qua của khẩu Mộc Bài rồi Svay
Rieng- PnomPenh ,  gặp nhau ở gần Sisophon
. Năm 1998 , Ngân Hàng Phát triễn Á Châu đã
chấp thuận 144.8 triệu đô la Mỹ, nâng cấp con đuờng gọi là
Xa lộ Xuyên Á - TransAsian
Highway
, khúc đọan nối Sài Gòn với Nam Vang - Pnom Penh dài  250 km , phần Cam Bốt có
tên là Quốc lộ số 1, phần Việt Nam là quốc lộ 22,  qua Hóc Môn, Củ Chi , Trảng Bàng , Gò
Dầu, cửa khẩu Mộc Bài, Svay Tep , Svay Rieng , Kompong Trabek , Banam , Kien Svạy.
Khúc đọan này phải xong vào năm 2002 .Sau đó lại tài trợ mở rộng xa lộ hai lằn thành 4 lằn,
rộng 14 m, chạy được tốc độ 80 km một giờ,  nối thị trấn Tây Ninh với thị trấn Prey Veng, dài
80 km, không rỏ nay đã hòan tất chưa ?    

 
Đôi chút lịch sử thành lập tỉnh Tây Ninh

Từ thế kỹ thứ 17, người Việt  đã đến vỡ đất làm ruộng tại hai vùng thuộc quyền Chân Lạp (
Chen La ) bảo hộ là Đồng Nai ( Biên Hòa) và Mỗi  Xuy ( Bà Rịa ). Vua Chân Lạp Chey Chetta
II,  muốn có đối lực  chống lại lân bang nguy hiểm hơn là Tiêm ( Xiêm ) La , xin cưới một công
nữ con chúa Nguyễn, mong được sự ủng hộ của triều đình Thuận Quảng . Chúa Sãi Nguyễn
Phước Nguyên, năm 1620, đã gã con gái là công nữ Ngọc Vạn cho vua Chân Lạp . Năm
1623, vua Chey Chetta II chấp thuận  cho Chúa Nguyễn lập cơ sở ở Prey kor , tiền thân
thành phố Sài Gòn , thâu thuế  khuyến khích dân Việt di cư làm ăn trên đất này và phái một
tướng lảnh  đến đóng ở Prey Kor nữa .
Như vậy đến nay,  Sài Gòn đã được bắt đầu thành
lập 385 năm, thay vì chỉ  trên 300 năm như ước tính chánh thức hiện nay
. Năm 1689, Chúa
Nghĩa Nguyễn Phước Trăn phái Mai Vạn Long , Phó tướng Trấn Biên ( lúc đó  chỉ mới đến
tỉnh Phú Yên ngày nay) cầm quân đi đánh Hòang Tiến ( có khi gọi là Huỳnh Thắng ) đã giết
chủ tướng Long Môn là Dương Ngạn Địch và vua Cao mên là Nặc Thu không còn chịu thần
phục, lấy được 3 Lũy:  Gò Bích , Cầu Nam ( Banam ), Nam Vang ( theo tài liệu Pháp,  lần này
Việt Nam chỉ chiếm Long Úc ( U đông-Oudong ) mà thôi. Năm 1690, tướng Nguyễn hửu Hào,
thay tướng Mai Vạn Long   mới chiếm Nam Vang . Năm 1698,  Chúa Minh Nguyễn Phước
Chu, sai Kinh Lược Nguyễn hửu Kính chia đất Đông Phố ra hai , lấy xứ Đồng Nai ( người Tàu
gọi là Nông Nại ) đặt huyện Phứớc Long lập dinh Trấn Biên ( tức tỉnh Biên Hòa  ), lấy xứ Sài
Côn đặt huyện Tân Bình,  lập dinh Phiên Trấn ( tức Gia Định ) , và đặt Phủ Gia Định để
thống thuộc  hai dinh Trấn Biên và Phiên Trấn.

 Năm  1692, khi  vua Chiêm là Bà Tranh  bị quân Nguyễn đánh bại , một số người Chiêm
chạy sang  Cao Mên , được vua  Miên là Nặc Thu cho ở gần Lôvek ( Lô Việt- Angkor Vat  ),
sử ta  gọi là Côn Man hay Vô tỳ Man, Cao Mên nhập chung với dân Mã Lai gọi là Khmer Hồi
giáo-  Khmer islam .Người Côn Man hay bị người Miên bắt làm nông nô.  Năm 1753 , chúa
Vỏ Nguyễn Phước Khóat  cử Thiện Chinh làm thống suất, Nguyễn Cư Trinh làm tham mưu,
chuẩn bị đánh Chân Lạp, lấy danh nghĩa bênh vực người Côn Man . Năm 1754 , Nguyễn Cư
Trinh đánh  quân Miên tan chạy;. dân  4 phủ Lôi Lạp ( Gò công ) , Tầm Bôn ( Tân An ), Cầu
Nam ( Ba Nam ), Nam Vang,  đều đầu hàng . Sai biệt tướng là Chấn Long đến phủ Trầm  
trầm Xiêm ( Kompong Cham ) chiêu dụ người Côn Man.. Năm  1755 ,Thiện Chinh  ra lệnh
cho người Côn Man rời Kha tung , tức là Katum phía Bắc tỉnh Tây Ninh , sử ta gọi là Kha
Khâm , xuống Gò Vấp,  bị hơn một vạn quân Miên, đuổi theo đánh úp ở Vô Tà Ơn . Nguyễn
Cư Trinh đem  5 đạo quân cứu ứng ; quân Chân Lạp phải rút lui. Nguyễn Cư Trinh bảo vệ,  
đem hơn 5000  trai gái Côn Man  về  đóng ở chân núi Bà Đinh ( tức Bà Đen  ). Trương
Phước Du thay thế Thiện Chinh làm thống suất, dùng người Côn Man ấy, trở lại đánh Cầu
Nam, Nam Vang. Vua Chân Lạp Nặc Nguyên  phải dâng đất Tầm Bôn   và Lôi Lạp  chuộc tội.
Tưởng cũng nên nhắc lại là vùng này,  ngòai dân Miên , dân Việt và dân Côn Man gốc Chăm
( Chiêm ) còn có thể có cả dân Che Mạ ( Mạ, Cop, Koho, Churu hay Trau … ). Che Mạ một
tiểu quốc  trái độn giữa Chiêm Thành và Chân Lạp, nguyên dưới quyền thống trị của nước
Phù Nam, không gây ra một biến động nào,  khi  quân Nguyễn đi ngang qua, và đã tan biến,  
khi công cuộc Nam tiến Việt Nam hoàn tất ( nhà Văn Sơn Nam có nhắc đến tộc dân  Mạ này )
.     

Sau khi đô đốc Rigault de Genouilly, khó khăn đánh bại tướng Nguyễn Tri Phương,  phá
đồn Kỳ Hòa, phòng vệ Gia Định, đánh chiếm tương đối dễ dàng hơn  lục tỉnh Nam Kỳ,  vua
Tự Đức đã phải  rút lui khỏi Nam Vang và trả lại cho Cao Mên những đất đai Trương Minh
Giảng đã lấy được,  kể cả các vùng  như Cần Bột (Kampot ), Vũng Thơm ( Hương Úc -
Kompongsom ), Chân Rùm ( phía Nam tỉnh  Treang ) Sài Mạt, ( Bentey Méas ), Linh Qùynh .  
Thời vua Gia Long , Nam Kỳ chỉ gồm 5 trấn ( tỉnh )  của miền Đồng Nai là Trấn Biên ( Biên
Hòa ),Trấn Phiên ( Gia Định ), Vĩnh Trấn ( Vĩnh Long / An Giang và trấn Hà Tiên.   Năm trấn
này trở thành  6 tỉnh,  Nam Kỳ Lục Tỉnh vào thời các vua Minh Mạng - Tự Đức; gồm Biên
Hòa, Gia Định, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang ( Châu Đốc ) và Hà Tiên
.Thời Pháp thuộc,
Nam Kỳ gồm 21 tỉnh,  là các tỉnh
Thuộc địa- Colonie, thay vì chỉ là Bảo Hộ - Protectorat . Các
đốc phủ sứ chỉ đứng đầu quận ( huyện,  phủ thuộc địa), thay vì đứng đầu tỉnh. Còn  ở xứ
Bảo  hộ vẫn duy trì Tuần vũ,Tổng đốc đầu tỉnh, tuy rằng thực quyền là các công sứ -
residents người Pháp  đầu tỉnh, song song với hành chánh Nam Triều

Tỉnh Tây Ninh xuất hiện từ thời Pháp thuôc. Năm 1833 ( ? ), t
hời vua Minh Mang,Tây Ninh
chỉ là 2 huyện  Tân Ninh và Quảng Hòa,  thuộc tỉnh Biên Hòa ( ? )
.  Giai thọai đáng nêu ra
hình thành Mỏ Vẹt biên giới hai nước, con đường Xuyên Á băng qua , thuộc hai tỉnh  Long
An và Tây Ninh . Theo nhà học giả Đòan Thêm , khi Pháp thành lập Liên Bang Đông Dương
( Đông Pháp ) ngày 17 tháng 10 năm 1887, Thống đốc Nam Kỳ  phải đo đạc, qui định ranh
giới giữa Nam kỳ và Cam Bốt . Thay vì đo đạc, đại úy kỹ sư phụ trách đóng cọc mốc,  phân
chia theo  nơi nào ông đến được,  không hề chú tâm đến lịch sử, dân cư…, làm ra hình lạ
lùng biên giới Mỏ Vẹt .   

  
Địa lý Tây Ninh

Tây Ninh  nằm vào 10057’08” đến 11046’36” vĩ tuyến Bắc và 105048’43” đến 106022’48”
kinh tuyến Đông. Phía Tây và tây Bắc giáp Cambốt , phía Đông giáp Bình Dương và Bình
Phước , phía Nam giáp thành phố Sàigon và Long Ạn. Diện tích là 4035.45 km2 , dân số năm
2005 là 1 038 616 người , tính ra có đến  26 tôc dân , đông nhất là dân Kịnh,  Pháp mộ dân
từ Bắc Kỳ, đa số vào làm phu cạo mũ các đồn điền cao su , tập trung đông đảo ở thị trấn
Tây Ninh và các huyện phía Nam tỉnh là Hòa Thanh , Gò Dầu , Trảng Bàng . Dân phu cạo
mũ cũng rất đông bên phía Cao Mên, làm nhân công  các Công ty đồn điền cao su Cao
Mên,  Pháp thiết lập năm1921, ở các vùng đất đỏ Kompong Cham và Kratie.  Ước lượng
tổng số cả hai nước có đến trên 200 000 người. Theo J. Delvert ( Le paysan Cambodgien
-1961 ), nông dân Cao Mên lúc đó không biết ngành cao su thiên nhiên . Kỹ sư Canh Nông
Cao Mên L. Tichit, năm 1981, cho biết đến ngày 31 tháng 12 năm 1967 , các đồn điền cao
su Cao Mên đã sử dụng trung bình  21 000 phu cạo mũ Bắc Kỳ . Các tộc dân khác Cao mên
gọi chung là
Khmer Thượng - Khmer loeu  ( Pear hay Por chuyên hái đậu khấu - hột gừng
xanh -  cardamomes
; Kouy chuyên làm thợ rèn , Kha , Samrès , Phnong - M’nong … ).     

 
Tỉnh Tây Ninh ngày nay gồm một thị trấn ( Tây Ninh ) và 8 huyện là Tân Biên , Tân Châu ,  
Dương Minh Châu , Châu Thành, Hòa Thành, Bến Cầu , Gò Dầu , Trảng Bàng .

    Khí hậu Tây Ninh chia ra 2 mùa rỏ rệt ,  muà khô từ tháng chạp năm trước đến  tháng tư  
và mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11. Vũ lượng mỗi năm trung bình 1800- 2200mm , ẩm độ
trung bình 70- 80 %. Nhiệt độ tương đối cao 27.40 độ C trung bình; nhiều ánh sáng mặt trời ,
trung bình  trên 6 giờ nắng một ngày . Đồng thời  nhờ nằm sâu trong lục địa nên ít bị bảo tố,
nhiều giống, tinh dòng cao su mọc tốt, không bị đổ gãy như cao su trồng cạnh bờ biển
Quảng Bình.

         Về thủy văn , Tây Ninh có 2 sông lớn là sông Sài Gòn  và sông Vàm Cỏ Đông . Sông
Sài Gòn  bắt nguồn từ vùng đồi núi Lộc Ninh tỉnh Bình Phước  ở cao độ khỏang 200m ,chảy
theo hướng Đông Bắc - Tây Nam  là ranh giới thiên nhiên  giữa tỉnh Tây Ninh và hai tỉnh Bình
Phước ,  Bình Dương. Ở thựợng nguồn sông Sài Gòn,  đã xây dựng  xong hồ Dầu Tiếng ,
dung tích hửu hiệu là 1.45 tỉ  m3,  diện tích mặt hồ là 27 000 ha ( Tây Ninh chiếm 20 000 ha,
có khả năng tưới  175 000 ha  đất trồng trọt các tỉnh  Tây Ninh , Long An và thành phố Sai
Gon . Sông Vàm Cỏ Đông bắt nguồn ở Cam  Bốt  trên cao độ 150m,  chảy theo hướng Tây
Bắc - Đông Nam dài 220 km , 151 km trong tỉnh Tây Ninh. Đáng kể nhất là Tây Ninh còn
nguồn nước ngầm phong phú , phân bố khắp tỉnh , có thể khai thác  50- 100 000 m3  / giờ ;
mùa khô cũng có thể khai thác  cung cấp nước uống , nước cho sản xuất nông nghiệp và
công nghiệp tỉnh   

 
Biến Tây Ninh địa đầu chiến tranh Miên Việt  vùng cao,  thành  cọng tác phát triễn
chung  cây công nghiệp  hai nuớc

     Ngay cả trước thời Pháp thuộc Đông Dương kết thúc năm 1954 - 1955, những năm
trước đó chiến tranh vẫn tiếp diễn liên miên . Ở  phạm vi Tây Ninh là các chiến khu Dương
Minh Châu , Bời Lời…Đến thời Việt Nam Cọng Hòa , miền Bắc thiết lập thêm
Trung Ương Cục miền Nam hay Cục R  ở các tỉnh biên giới Cao Mên và Tây Ninh, cũng cố
mật khu Dương Minh Châu, Bời Lời, đào địa dạo An Thới v.v…  Sau 1975 , khi Khmer đỏ Pol
Pot đe dọa nặng nề xâm chiếm Tây Ninh,  Việt Nam đã sử dụng  con đường Xuyên Á tiến
chiếm Nam Vang. May thay từ 1979 đến nay, chiến tranh đã chấm dứt và thời kỳ  hòa bình
cọng tác phát triễn hai nước  Miên - Việt đã thật sự khởi đầu .

     
 Đáng kể ra trước nhất là phát triễn ngành trồng cao su thiên nhiên.  Tây Ninh là một
trong ba tỉnh ( hai tỉnh kia là Bình Dương và nhất là Bình Phước)  đầu sổ; phát triễn cao su
thiên nhiên Việt Nam . Năm 2006 ,diện tích cao su Tây Ninh 54 521 ha, và năm 2008 có lẽ
sẽ  trên 60 000 ha. Việt Nam, năm 2008, đã trồng được gần 500 000 ha , hy vọng đạt diện
tích 700 000 ha vào năm 2010.  Mức xuất khẩu dự trù là 780 000 tấn latex  chế biến đủ lọai,  
trị gíá 1.5 tỉ đô la Mỹ. Việt Nam đã đầu tư phát triễn cao su ở Lào và ở Cam Bốt , mỗi nước
chừng 100 000 ha .
Chỉ riêng cho Cam Bốt, năm 1966, ước  lượng còn đến 350 000 ha  đất
đai trồng cao su tốt đẹp
. Ngòai khí hậu thích nghi, Tây Ninh  có đặc điểm là trồng cao su cao
năng được ở đất xám, thay vì  phần lớn ở đất đỏ basalt  Bình Phước.  Diện tích đất xám ở  
Tây Ninh chiếm gần 340 000 ha , trên 84% đất đai tòan tỉnh, nhưng trên đất xám phải tranh
dành với những cây công nghệ khác như mía đường (  Tây Ninh đứng hạng nhất nước năm
2002 diện tích 32 000 ha , trên cả Thanh Hóa , Nghệ An ,Phú Yên ),  cà phê Robusta ,  đậu
phụng ( lạc, có lúc  đã nhất nước, tính theo diện tích năm 1995 là  41 000 ha, nhưng năm
2006 chỉ còn 23 500 ha  ) ,  cây khoai mì ( sắn , Tây Ninh cũng đứng hạng nhất nước năm
2002 chừng 27 000 ha,  năm 2006 trên  43 000 ha ) , chế tạo bột năng tapioca, nguyên liệu
làm bột ngọt và đặc biệt là
cây hột điều ( đào lộn hột ) - cashew nut. Tây Ninh cũng là một
trong vài tỉnh hàng đầu  sản xuất hột điều xuất khẩu. Việt Nam đã xuất khẩu trên 35 000 tấn
nhân hột điều,  4 tháng  đầu năm 2008, trị giá 139 triệu đô la . Dự trù năm 2010 , trồng 450
000 ha,  sản xuất 500 000 tấn hột còn vỏ trị giá 670 triệu đô la, nếu giá  quốc tế không trụt
qúa nhiều  . Năm 2020,  dự trù xuất khâu nhân hột điều trị giá 820 triệu đô la.  Năm 2006,
Việt Nam đã xuất khẩu nhân trị giá trên 500 triệu đô la ,  đứng hạng nhất về xuất khẩu nhân
hột điều.  Tuy nhiên sẽ không đủ hột còn vỏ cho  220 nhà máy đốt cháy  vỏ , chế biến thành
nhân hột điều xuất khẩu .Dự trù năm 2010 sẽ phải nhập khẩu 125 000 tấn hột nguyên liêu
còn vỏ cứng  của Mozambique, Inđô nêxia và Tanzania . Sở dĩ phải nhập khẩu là vì năm qua
và đầu năm nay, giá  cao su thiên nhiên lên cao, dân chúng gọi
mủ cao su  là vàng trắng -
white gold
, đốn bỏ  cây hột điều làm củi,  thay bằng cây cao su, như ở tỉnh Bình Phước năm
nay .  
Ngòai giống hay tinh dòng , cải thiện canh tác tăng gia năng xuất, phải tổ chức phân
loai theo những điều kiện đi sâu hơn về tiểu khí hậu , tiểu thổ nhưỡng - đất đai …thích nghi
cho mỗi lòai cây mỗi giống hay tinh dòng cao năng , siêu năng  đã, hay cần thí nghiệm thêm,
chiếu theo những tiến bộ kỷ thuật mới mẽ nhất trên thế giới, đặc biệt ở những trung tâm
quốc tế  liên hệ
. Đồng thời phải cố tạo những cơ chế  thương mãi , tài chánh, tín dụng …
bền vững hơn,  giải tỏa  mọi thăng trầm gíá cả quốc tế và quốc nội,  luôn luôn xảy ra ở
ngành nông.. Cũng nên nghĩ đến đa lọai thêm các cây công nghiệp khác như   cây mít lọai
nhiều hột ngon
như hột dẽ -  chestnuts,  lai  tuyễn  cao năng và  ra trái sớm, bổ sung phần
nào cho nhân hột điều ,  ở Úc Châu , Thái Lan , Florida .   Nhất là ca cao chế biến sô cô la,
Việt Nam dự trù  trồng 60 000 ha năm 2015 và 80 000 ha năm 2020.

   
 Tương lai hướng về đâu ? Dùng điện đập Stung Treng ,  nước sông Mê Kông và
đường xe lữa Vân Phong - Khánh Hòa , Nha Trang,  Sài Gòn , Tây Ninh,  Kompong
Cham,  Đắc Nông ?

.             Nhờ công nghệ chế biến nông sản , công nghệ làm vỏ xe ô tô , nhà máy xi măng
Tây Ninh dự trù sản xuất 1.2 -1.4 triệu tấn
khai thác các đá vôi hai huyện Tân Châu và Tân
Biên, lập ra các cửa khẩu giao dịch với Thái và Cam Bốt như Mộc Bài , Xà mát ….cùng với
các khu  công  nghệ  …, mở mang du lịch
nhắm Núi Bà Đen ( nơi bà Lý thị Thiên Hương ,
không chịu  ép buộc lấy con quan  giàu có đia phương,  đã mặc áo đen nhảy từ đỉnh Núi tự
vận (?))  hay
Thánh thất Cao Đài ( một tôn giáo  “ thuần túy “” Việt Nam,  vì đã cố dung hòa
những  tinh vi tôn giáo xã hội lớn thế giới là Phật Giáo ( nguồn gốc ) Ấn Độ , Cơ đốc Giáo
Tây Phương , Khổng Giáo -  Lảo Gíáo Trung Hoa , hay
các mật khu thời chinh chiến như
Cục R , Dương Minh Châu, Bời Lời , địa đạo An Thới, ) ; nên sác xuất nông nghiệp Tây Ninh
năm 1976 là 89 % , năm 2005  chỉ còn 38.25 %  và đã bị công nghệ , dịch vụ vượt xa .

    
Tương lai Tây Ninh có thế nhắm về thực hiện đập thủy điện Stung Streng đưa điện về
cho Tây Ninh, hiện nay chỉ mới sử dụng điện đập  Thác Mơ  hay cho cả  mạng lưới điện Việt
Nam và Cam Bốt . Năm 2005,  mỗi người Việt Nam, mỗi năm trung bình chỉ được xài chưa
đầy  500 kW/giờ , trong khi mỗi dân Thái Lan được xài đến 1800 kW/ giờ, gần 4 lần dân Việt
. Nước hồ chứa Stung Treng, sẽ cố gắng đưa về tiếp sức cho sông Đồng Nai , sông Bé ,
sông Sài Gòn .  
Đường sắt khổ rộng hơn, Việt Nam  dự trù  xin Ngân Hàng Phát triễn Á Châu
tài trợ  cho khu vực Nam, từ  Vân Phong đến  gần Kompong Cham qua Nha Trang , Phan
Thiết,  Biên Hòa, Tây Ninh, có lẽ nên sửa đổi đôi chút.
Thay vì qua biên giới Cam Bốt,  nên  
đi ngược Tây Ninh qua Đồng Phú - Đồng Xòai, tiến đến tỉnh  Đắc Nông, khai thác kinh tế tỉnh
Bình Phước và quặng bauxit chế tạo nhom tỉnh Đắc Nông ?            
                         ( Irvine , Ca Li,  ngày 19 tháng 11 năm 2008         )             
      
Bản đồ tỉnh Tây Ninh
Hành lang xuyên Á
Đường xe lửa năm 2009